ՀԱՆՈՒՆ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳԵՐԱԳՈՒՅՆ ԴԱՏԱՐԱՆԻ

Ո Ր Ո Շ ՈՒ Մ Ը

 Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Գերագույն դատարանը` կազմով` Ա. Դանիելյանի (նախագահող), Գ. Գրիգորյանի, Ի. Կարապետյանի, Կ. Ղարայանի, Գ. Հարությունյանի (զեկուցող), Զ. Օհանյանի, Շ. Օհանյանի

մասնակցությամբ` դիմող ԼՂՀ մարդու իրավունքների պաշտպան Յու. Հայրապետյանի

պատասխանող` ԼՂՀ Ազգային ժողովի ներկայացուցիչներ` Ազգային ժողովի պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ` Գ. Գրիգորյանի, պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի գլխավոր մասնագետ-փորձագետ Մ. Սաֆարյանի, գործով հրավիրված` ԼՂՀ սոցիալական ապահովության նախարարության կենսաթոշակային և սոցիալական ապահովագրության վարչության պետ Վ. Առաքելյանի, համաձայն ԼՂՀ Սահմանադրության 114-րդ հոդվածի 1-ին կետի, 2-րդ կետի 2.8 ենթակետի, §Սահմանադրական դատավարության մասին¦ ԼՂՀ Օրենքի 13-րդ և 56-րդ հոդվածների, ԼՂՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի դիմումի հիման վրա դռնբաց նիստում բանավոր ընթացակարգով քննեց §Սոցիալական ապահովության քարտերի մասին¦ ԼՂՀ օրենքի 11-րդ հոդվածի` Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Սահմանադրությանը համապատասխանության հարցը որոշելու վերաբերյալ գործը:

Լսելով սույն գործով զեկուցողի զեկույցը, կողմերի և հրավիրվածի պարզաբանումները, հետազոտելով §Սոցիալական ապահովության քարտերի մասին¦ ԼՂՀ օրենքը և գործում առկա մյուս փաստաթղթերը` Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Գերագույն դատարանը պարզեց.

1. §Սոցիալական ապահովության քարտերի մասին¦ ԼՂՀ օրենքն Ազգային ժողովը ընդունել է 2003թ. նոյեմբերի 26-ին, ԼՂՀ Նախագահը ստորագրել է 2003թ. դեկտեմբերի 29-ին: Օրենքն ուժի մեջ է մտել 2004թ. հունվարի 1-ից, իսկ վիճարկվող 11-րդ հոդվածը, համաձայն նշված Օրենքի անցումային դրույթների (հ. 17), ուժի մեջ է մտել 2006թ. հունվարի 1-ից:

Օրենքի 11-րդ հոդվածը սահմանում է.

§1. Սոցիալական քարտի համարը կիրառվում է քաղաքացիների անհատական տվյալները մշակելիս`

1) քաղաքացուն աշխատավարձ և դրան հավասարեցված եկամուտ վճարելու, սոցիալական ապահովության և ապահովագրության պետական ու ոչ պետական ծրագրերով նախատեսված կենսաթոշակ, նպաստ, հատուցում նշանակելու և վճարելու ժամանակ.

2) հարկեր, տուրքեր, պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարներ, ինչպես նաև պարտադիր այլ վճարներ վճարելու ժամանակ.

3) կազմակերպությունների կողմից այն տեղեկատվական բազաները վարելու ժամանակ, որտեղից սույն հոդվածի 1-ին մասի 1-ին և 2-րդ կետերով նախատեսված գործառնություններն իրականացնելու համար օրենքով սահմանված դեպքերում տեղեկատվություն է տրամադրում պետական կառավարման մարմիններին.

4) քաղաքացու կողմից բանկային հաշիվ բացելու ժամանակ.

5) պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների, պետական և համայնքային ենթակայության կազմակերպությունների թղթային ու ինքնաշխատ տեղեկատվական բազաները վարելու ժամանակ:

2. Սույն հոդվածի 1-ին մասում նշված գործառույթների հաշվառման ու հաշվետվական փաստաթղթերը` սոցիալական քարտ չունեցող անձանց մասով, համարվում են անվավեր, եթե դրանցում նշված չեն սոցիալական քարտերի համարները:

3. Սոցիալական քարտի և սոցիալական քարտի համարի կիրառման կանոնները սահմանում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության կառավարությունը:¦:

Դիմող կողմը գտնում է, որ Օրենքի 11-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` սոցիալական քարտի բացակայությունը մարդու որոշ իրավունքներ սահմանափակելու հիմք է հանդիսանում: Նշված դրույթները, մասնավորապես արգելափակում են ԼՂՀ Սահմանադրության 39-րդ հոդվածով ամրագրված սոցիալական ապահովության իրավունքի, ինչպես նաև Սահմանադրության 34-րդ հոդվածի 2-րդ մասով ամրագրված աշխատանքի վարձատրության իրավունքի իրականացումը, մինչդեռ կենսաթոշակը, ինչպես նաև աշխատավարձը քաղաքացու վաստակած միջոցներն են և նրա սեփականությունը: Իսկ Սահմանադրության 33-րդ հոդվածի համաձայն` յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի իր հայեցողությամբ տիրապետել, օգտագործել, տնօրինել և ժառանգել օրինական հիմքերով որպես սեփականություն ձեռք բերած գույքը:

Օրենքի վերը նշված դրույթի համաձայն` նույնիսկ նորածին երեխան և նրա մայրն են զրկվում տարբեր նպաստներից, այդ թվում` կապված երեխայի ծննդյան և խնամքի հետ, եթե ծնողները չեն ցանկանում երեխայի կամ իրենց համար սոցիալական ապահովության քարտ ստանալ: Այդ առումով վիճարկվող դրույթը չի համապատասխանում նաև §Երեխայի իրավունքների մասին¦ 1989թ. նոյեմբերի 20-ի ՄԱԿ-ի Գխավոր Ասամբլեայի թիվ 44/25 բանաձևին համապատասխան ընդունված Կոնվենցիայի 3.1 հոդվածին:

Մեկ տարվա ընթացքում, մինչև 2009թ. մայիս ամիսը բազմաթիվ քաղաքացիներ (որոնց թվում և Կոնստանդին Գեորգիի Ղազարյանը) բանավոր դիմել են մարդու իրավունքների պաշտպանին և գրասենյակ ու իրենց դժգոհությունը հայտնել այն մասին, որ տարբեր տեսակի սոցիալական վճարներ, կենսաթոշակ, նորածին երեխային տրվող միանվագ նպաստը ստանալու համար ստիպված են եղել ստանալ սոցիալական ապահովության քարտ:

Հարցի կապակցությամբ մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակ 2008թ. հունիսի 30-ին գրավոր դիմել է միայն Վլադիմիր Ռուբենի Գրիգորյանը և հայտնել, որ իրենք ամուսիններով սոցիալական ապահովության քարտ չունեն: Երրորդ երեխայի ծննդյան հետ կապված ներկայացել է Ստեփանակերտի քաղաքային սոցիալական ապահովության բաժին` ծանոթանալու երեխային տրվող միանվագ նպաստը ստանալու հետ կապված սահմանված պայմաններին: Նրան հայտնի է դարձել, որ նպաստը ստանալու համար ներկայացվող փաստաթղթերի ցանկում ընդգրկված են նաև նորածնի ծնողների սոցիալական ապահովության քարտերի մասին տվյալները:

Սոցիալական ապահովության բաժնի պետը, տեղեկանալով, որ ամուսիններ Գրիգորյանները սոցիալական ապահովության քարտեր չունեն, մերժել է միանվագ նպաստի տրամադրումը: Բողոքի հետ կապված նույն հիմքով հարցը չի լուծվել նաև ԼՂՀ սոցիալական ապահովության նախարարությունում:

Վ. Գրիգորյանը մարդու իրավունքների պաշտպանից խնդրել է պարզել, թե որքանով է օրինավոր մանկական նպաստներ վճարելու հետ կապված ԼՂՀ սոցիալական ապահովության նախարարության աշխատակիցների կողմից ծնողների սոցիալական ապահովության քարտ պահանջելը:

Մարդու իրավունքների պաշտպանը գտնում է, որ համաձայն Օրենքի 13-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի` սոցիալական ապահովության քարտ ձեռք բերելը քաղաքացու իրավունքն է, այլ ոչ թե պարտականությունը:

Ըստ նրա` դատարան դիմելու պատճառը ոչ թե իրեն հայտնի դարձած քաղաքացիների խախտված իրավունքների վերականգնումն է, այլ վիճարկվող Օրենքի` ԼՂՀ Սահմանադրությանը համապատասխանեցնելու անհրաժեշտությունը, որը հետագայում կբացառի մարդու իրավունքների նման հնարավոր խախտումները:

Ըստ դիմողի` Օրենքի 11-րդ հոդվածի 2-րդ մասը` որպես մարդու` վերը նշված սահմանադրական իրավունքների և միջազգային իրավունքի հանրաճանաչ նորմերի խախտում պարունակող, հակասում է ԼՂՀ Սահմանադրության 2-րդ, 5-րդ, 7-րդ հոդվածի 1-ին, 2-րդ, 6-րդ մասերին, 60-րդ հոդվածի 1-ին, 2-րդ և 16-րդ կետերով ամրագրված սկզբունքներին և պահանջներին:

Սոցիալական ապահովության քարտերի ներդրման հետ կապված 29.05.2009թ. դրությամբ ԼՂՀ ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարան դիմում չի մուտքագրվել:

2009թ. հունիսի 1-ի դրությամբ §Արցախբանկ¦ ՓԲԸ-ում սոցիալական ապահովության քարտ չունեցող քաղաքացիներին` ԽՍՀՄ խնայբանկերում ներդրած և այլ ավանդներ վերադարձնելու վարկեր տրամադրելու, բանկային հաշիվներ բացելու և այլ բանկային գործառույթներ իրականացնելու մերժման դեպքեր չեն գրանցվել:

Պատասխանող կողմի բացատրությամբ §Սոցիալական ապահովության քարտերի մասին¦ ԼՂՀ օրենքը` 2003թ. նոյեմբերի 26-ին ընդունելու ժամանակ հակասահմանադրականության հարց չէր կարող ծագել, քանի որ ԼՂՀ Սահմանադրությունը ընդունվել է ավելի ուշ` 2006թ. դեկտեմբերի 10-ին: Սահմանադրության ընդունումից հետո Ազգային ժողովը փորձել է օրենսդրական կարգով լուծել խնդրո առարկա օրենքի նշված հոդվածի` Սահմանադրությանը համապատասխանեցնելու հարցը, սակայն չի արժանացել սոցիալական ոլորտի մշտական հանձնաժողովի հավանությանը: Օրենքն ունի նաև ներքին հակասություն, որն անմիջականորեն առնչվում է քննարկվող հոդվածի հետ: Այսպես. հոդված 13-ի 1-ին մասում նշվում է §քաղաքացին իրավունք ունի¦ ստանալ սոցիալական քարտ, իսկ 2-րդ մասի 2-րդ կետում` §քաղաքացին պարտավոր է¦ իր սոցիալական քարտը ներկայացնել այն մարմիններին, որոնց դա անհրաժեշտ է սույն օրենքի 11-րդ հոդվածի պահանջները կատարելու համար: Ստացվում է, որ Օրենքի 11-րդ հոդվածի 2-րդ մասի ուժով քարտի կիրառումը 1-ին մասով թվարկված ոլորտներում դառնում է համընդհանուր պարտադրվող պահանջ` անկախ նրանից` օգտվե±լ է քաղաքացին 13-րդ հոդվածի 1-ին մասով սահմանված իր իրավունքից, թե± ոչ: Պատասխանող կողմը գտնում է, որ Օրենքի 11-րդ հոդվածի 2-րդ մասը հակասում է ԼՂՀ Սահմանադրությամբ ամրագրված` 26-րդ հոդվածով` մտքի, խղճի և կրոնի ազատությանը, 33-րդ հոդվածով` սեփականության իրավունքի պաշտպանությանը, 34-րդ հոդվածով` աշխատանքի ընտրության ազատության պաշտպանությանը, 37-րդ հոդվածով` քաղաքացու և իր ընտանիքի համար բավարար կենսամակարդակի ապահովման իրավունքին, 39-րդ հոդվածով` սոցիալական ապահովության իրավունքին և 60-րդ հոդվածի 1-ին, 2-րդ և 16-րդ կետերով` ընտանիքը, մայրությունը և մանկությունը հովանավորելու, բազմազավակ ընտանիքներին աջակցելու, տարեց մարդկանց արժանապատիվ կենսամակարդակը ապահովելու պետության հիմնական խնդիրներին:

Օրենքի 11-րդ հոդվածի 2-րդ կետը հակասում է ԼՂՀ Սահմանադրության վերը թվարկած հոդվածների պահանջներին և գտնում է, որ անհրաժեշտ է ճանաչել հակասահմանադրական:

Համաձայն ԼՂՀ սոցիալական ապահովության նախարարության տվյալների` 2009թ. մայիսի 1-ի դրությամբ հանրապետությունում հաշվառված են շուրջ 34000 կենսաթոշակառուներ և 18600 նպաստառուներ: Օրենսդրությամբ սահմանված կենսաթոշակներից, նպաստներից կամ այլ սոցիալական հատուցումներից, օգնություններից քաղաքացիներին զրկելու դեպքեր, պայմանավորված սոցիալական քարտի բացակայությամբ, չի գրանցվել:

Գործում առկա նյութերի ուսումնասիրությունից հաստատված է, որ սոցիալական ապահովության քարտերի ներդրման հետ կապված, բացի ԼՂՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի դիմումում նշված փաստերից, այլ փաստեր չեն արձանագրվել:

§Սահմանադրական դատավարության մասին¦ ԼՂՀ օրենքի 56-րդ հոդվածի 1-ին և 6-րդ մասերի պահանջներից ելնելով` Գերագույն դատարանն անհրաժեշտ համարեց քննության առնել §Սոցիալական ապահովության քարտերի մասին¦ ԼՂՀ օրենքի 11-րդ հոդվածի սահմանադրականությունը` Սահմանադրության §Սահմանադրական կարգի հիմունքները¦ գլխում ամրագրված հիմնարար սկզբունքների, ինչպես նաև այնպիսի սահմանադրական իրավունքների երաշխավորման համատեքստում, ինչպիսիք են սեփականության (հհ. 9-րդ, 33-րդ), աշխատանքի և վարձատրման (հ. 34-րդ, մասեր 1-ին և 2-րդ), սոցիալական ապահովության (հ. 39-րդ), օրենքով չսահմանված պարտականություններից ազատ լինելու (հ. 20-րդ) իրավունքները: Դրանք այն իրավունքներն են, որոնց առնչվում է քննության առարկա խնդիրը, և որոնք չեն կարող սահմանափակվել ոչ տվյալ հոդվածով և ոչ էլ ԼՂՀ Սահմանադրության 52-րդ հոդվածով նախատեսված հիմքերով: Սահմանադրության 53-րդ հոդվածը թույլ է տալիս թվարկած իրավունքների (բացի Սահմանադրության 20-րդ հոդվածում ամրագրվածին) սահմանափակումը միայն ժամանակավորապես` ռազմական կամ արտակարգ դրության ժամանակ:

Ապահովու±մ է արդյոք օրենքի վիճարկվող հոդվածը մարդու և քաղաքացու` ԼՂՀ Սահմանադրությամբ երաշխավորված հիշյալ իրավունքները, անհրաժեշտ է գնահատել օրենքի իրավակարգավորման առարկան իր ամբողջության մեջ:

Օրենքի 5-րդ հոդվածը սահմանում է, որ սոցիալական քարտերի համակարգի ստեղծման նպատակը տեղեկատվական համակարգերում անհատական տվյալների մշակման ընթացքում քաղաքացու նույնականացումը (իդենտիֆիկացումը), օրենսդրությամբ սահմանված կարգով տեղեկատվության փոխանակման գործընթացների կանոնակարգումը, բարելավումը և քաղաքացու անհատական տվյալների գաղտնիության ապահովումն է:

Գլխավոր խնդիրը տվյալ պարագայում այն է, թե որքանով է օրենքում հաշվի առնված մի կողմից` պետության ու հանրային շահերի, մյուս կողմից` մարդու և քաղաքացու իրավունքների և օրինական շահերի հավասարակշռությունը` չստեղծելով իրավական անհստակություն կամ օրենսդրական ներքին հակասություններ:

Գործի քննությամբ պարզվեց, որ Օրենքում կան որոշ ներքին հակասություններ, ինչը չբացառեցին նաև պատասխանողի ներկայացուցիչները: Մասնավորապես, հակասությունը առկա է Օրենքի 11-րդ հոդվածի հետ համակարգային առումով փոխկապակցված 13-րդ հոդվածում: Այսպես` 13-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետը սահմանում է, որ §քաղաքացին իրավունք ունի ստանալ սոցիալական քարտ¦, իսկ 2-րդ մասի 2-րդ կետը սահմանում է, որ §քաղաքացին պարտավոր է իր սոցիալական քարտը ներկայացնել այն մարմիններին, որոնց դա անհրաժեշտ է սույն Օրենքի 11-րդ հոդվածի պահանջները կատարելու համար¦: Մինչդեռ Օրենքի 11-րդ հոդվածի 1-ին մասում թվարկված են քարտերի օգտագործման ոլորտները: Իսկ դա 13-րդ հոդվածի 1-ին մասի համատեքստում նշանակում է, որ նշված ոլորտներում քարտն օգտագործվելու է միայն օրենքով իրենց ընձեռնված իրավունքից օգտված և սոցիալական քարտեր ստացած քաղաքացիների մասով, այն քաղաքացիների մասով, որոնք օգտվել են սույն օրենքով իրենց ընձեռնված իրավունքից և ստացել սոցիալական քարտ: Քանի որ նույն 11-րդ հոդվածի 2-րդ մասի ուժով (սույն հոդվածի 1-ին մասում նշված գործառնությունների հաշվառման ու հաշվետվական փաստաթղթերը սոցիալական քարտ չունեցող անձանց մասով, համարվում են անվավեր, եթե դրանցում նշված չեն սոցիալական քարտերի համարները)` քարտի կիրառումը 1-ին մասում թվարկված ոլորտներում դառնում է համընդհանուր պարտադրանք` անկախ նրանից` օգտվե±լ է քաղաքացին 1-ին մասով սահմանված իր իրավունքից, թե± ոչ:

Օրենսդիրը, ընդունելով սույն Օրենքը, հակասություն է առաջացրել Օրենքի 11-րդ հոդվածի 2-րդ մասի և §Պետական կենսաթոշակների մասին¦ ԼՂՀ Օրենքի 60-րդ հոդվածի միջև, քանի որ վերջինս սպառիչ սահմանել է կենսաթոշակի վճարումը կասեցնելու միայն երկու հիմք` կենսաթոշակառուի կողմից վեց ամիս անընդմեջ անձամբ կենսաթոշակ չստանալու դեպքում և հաշմանդամության ժամկետը լրանալու դեպքում:

Սոցիալական քարտի առկայությունը դարձնելով պարտադիր պայման Օրենքի 11-րդ հոդվածում թվարկված բոլոր գործառույթներում` ներառյալ կենսապահովման միջոցները` աշխատավարձը, կենսաթոշակը, նպաստը (այդ թվում և ծնելիության խթանման միջոցառումների ծրագրի շրջանակներում, երեխայի ծննդյան դեպքում ծնողին տրվող միանվագ նպաստը և այլն), օրենքը մի շարք քաղաքացիների դրել է երկընտրանքի առջև` կա'մ զրկվել իրենց սոցիալական իրավունքների իրականացումից, կա'մ անկախ դրդապատճառներից ստիպված` ձեռք բերել սոցիալական քարտ: Երկու դեպքում էլ այն առնչվում է մարդու արժանապատվությանը:

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը իր ներպետական օրենսդրության հիմքում դրել է միջազգային իրավունքի հանրաճանաչ սկզբունքներն ու նորմերը, ինչը և ամրագրվել է Սահմանադրության 7-րդ հոդվածի 6-րդ մասում` §Օրենքներն ու այլ իրավական ակտերը պետք է համապատասխանեն միջազգային իրավունքի հանրաճանաչ սկզբունքներին և նորմերին¦:

§Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին¦ 1966թ. դեկտեմբերի 16-ի միջազգային դաշնագրի նախաբանում ամրագրված է, որ §Մարդու իրավունքները բխում են մարդկային անհատին ներհատուկ արժանապատվությունից¦:

ԼՂՀ Սահմանադրությունը մարդու արժանապատվությանը վերաբերող անմիջական դրույթ է նախատեսել 17-րդ հոդվածում. §Մարդու արժանապատվությունը հարգվում և պաշտպանվում է պետության կողմից¦: Սակայն այդ իրավունքը առաջին հերթին պետք է դիտարկել ԼՂՀ Սահմանադրության 2-րդ հոդվածի համատեքստում. §Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ճանաչում և պաշտպանում է մարդու հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները որպես անօտարելի և բարձրագույն արժեքներ...¦` միջազգային իրավունքի հանրաճանաչ սկզբունքներին և նորմերին համապատասխան:

Մարդու հիմնական իրավունքները և ազատությունները բնորոշելով որպես անօտարելի` ԼՂՀ Սահմանադրությունը ընդգծում է այդ իրավունքներից և ազատություններից մարդուն զրկելու անհնարինությունն ու անթույլատրելիությունը: Մարդու հիմնական իրավունքների և ազատությունների անօտարելիության ու բնական լինելու վերաբերյալ ԼՂՀ Սահմանադրության դրույթները կոչված են ընդգծելու հենց դրանց հատուկ նշանակությունը, համամարդկային այն արժեքների հիմնարար արմատական բնույթը, որոնք պարունակում են բնական իրավական հայեցակարգում:

Ուստի և, պատահական չէ այն հանգամանքը, որ §Բարձրագույն արժեք¦ հասկացությամբ սահմանադրական կարգի հիմունքներում որևէ այլ հիմք չի բնորոշվում: Սրանից էլ բխում է ԼՂՀ Սահմանադրության 5-րդ հոդվածում ամրագրված նորմը... §Պետությունը սահմանափակված է մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքներով և ազատություններով` որպես անմիջականորեն գործող իրավունք¦:

Հետևաբար, այն հանգամանքը, որ որոշ կատեգորիաների քաղաքացիներ քննության առարկա Օրենքի 11-րդ հոդվածի ուժով զրկվում են ԼՂՀ Սահմանադրությամբ չսահմանափակվող ճանաչված իրենց առանձին հիմնարար իրավունքների իրականացման հնարավորությունից, չի ապահովում արդարացի հավասարակշռություն հանրության ընդհանուր շահի և անձի հիմնարար իրավունքների պաշտպանության պահանջների միջև և չի բխում ԼՂՀ Սահմանադրության 5-րդ հոդվածի պահանջներից:

Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի թիվ 1 արձանագրության 1-ին հոդվածը, որը երաշխավորում է սեփականության իրավունքը, սահմանում է. §յուրաքանչյուր ֆիզիկական և իրավաբանական անձ ունի իր գույքից անարգել օգտվելու իրավունք¦: Որևէ մեկին չի կարելի զրկել գույքից բացառությամբ ի շահ հանրության և այն պայմաններով, որոնք նախատեսված են օրենքով ու միջազգային իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներով:

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում որոշ ընտանիքների և քաղաքացիների գոյատևումը կախված է սոցիալական ապահովության և այլ նպաստներից:

Օրենքի 11-րդ հոդվածի 2-րդ մասով սոցիալական քարտի բացակայությունը հիմք է դառնում մասնավորապես սահմանափակելու Սահմանադրության 39-րդ հոդվածով ամրագրված սոցիալական ապահովության իրավունքի, ինչպես նաև Սահմանադրության 34-րդ հոդվածի 2-րդ մասով ամրագրված աշխատանքի վարձատրության իրավունքի իրականացումը:

Կենսաթոշակը (ներպետական օրենսդրության հիման վրա նշանակված), ինչպես նաև աշխատավարձը քաղաքացու վաստակած միջոցներն են և նրա սեփականությունը: Այն, սոցիալական ապահովության միջոց լինելով հանդերձ, սեփականության ձև է` նաև ըստ Եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի (տես` Բուրդովն ընդդեմ Ռուսաստանի գործը): Գործնականում կենսաթոշակի վճարումը սեփականությունը սեփականատիրոջը փոխանցելու միջոց է: Հետևաբար, անհրաժեշտություն է առաջանում դիտարկել օրենքի վիճարկվող դրույթները նաև ԼՂՀ Սահմանադրության 9-րդ և 33-րդ հոդվածների պահանջների համատեքստում. ըստ առաջինի` §պետությունը երաշխավորում է սեփականության բոլոր ձևերի ազատ զարգացումը և դրա հավասար իրավական պաշտպանությունը¦, իսկ երկրորդն ամրագրում է. §Սեփականությունից կարող է զրկել միայն դատարանը` օրենքով նախատեսված դեպքերում¦: Սոցիալական քարտ չունենալու հետ կապված` ԼՂՀ օրենքներում չկա որևէ նորմ, որը քարտերի բացակայությունը սեփականության իրավունքից զրկելու հիմք կդիտի (կհամարի):

Կենսաթոշակը սոցիալական ապահովության պարտադիր վճարների կատարումով անձի վաստակած իրավունքն է (սեփական գույքը), և Օրենքի 11-րդ հոդվածի` հատկապես 2-րդ մասի գործողության հետևանքով ոչ միայն սեփականատերը զրկվում է իր սեփական գույքը տիրապետելու և տնօրինելու իրավունքից, այլև նյութական դժվարին կացության մեջ է դրվում հասարակության մի զգալի հատվածը` կենսաթոշակառուները: Այդ նորմը խոչընդոտում է Սահմանադրության 60-րդ հոդվածի 16-րդ կետի պահանջի կատարումը, որով սոցիալական պետության հիմնական խնդիրներից է` §ապահովել տարեց մարդկանց արժանապատիվ կենսամակարդակը¦:

ԼՂՀ Սահմանադրությունը նախատեսել է նաև սեփականությունը օտարելու մասին ինստիտուտը: Սահմանադրության 33-րդ հոդվածի 4-րդ մասը սահմանում է, որ §սեփականության օտարումը հասարակության և պետության կարիքների համար կարող է կատարվել միայն բացառիկ դեպքերում` օրենքով սահմանված կարգով նախնական համարժեք փոխհատուցմամբ¦:

Օրենսդիրը, §Սոցիալական ապահովության քարտերի մասին¦ օրենքով սահմանելով սոցիալական քարտերի պարտադիր լինելը` հատուցում նշանակելու և վճարելու ժամանակ, փաստորեն հնարավորություն է ստեղծել, օրինակ, հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականությունը օտարելիս խուսափել Սահմանադրությամբ ամրագրված վերը նշված պահանջները կատարելուց: Հետևաբար, §Սոցիալական ապահովության քարտերի մասին¦ ԼՂՀ օրենքի 11-րդ հոդվածի դրույթները վեճի առարկայի շրջանակներում չեն ապահովում Սահմանադրության 9-րդ և 33-րդ հոդվածների պահանջների կատարումը:

§Երեխայի իրավունքների մասին¦ 1989 թ. նոյեմբերի 20-ի ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայի թիվ 44/25 բանաձևին համապատասխան ընդունված §Երեխայի իրավունքների մասին¦ կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածում նշվում է. §Երեխայի նկատմամբ բոլոր գործողություններում, անկախ այն բանից, թե դրանք ձեռնարկվում են սոցիալական ապահովության հարցերով զբաղվող պետական կամ մասնավոր հիմնարկների, դատարանների, վարչական կամ օրենսդրական մարմինների կողմից առաջնահերթ ուշադրություն է դարձվում երեխայի լավագույն շահերին¦: Իսկ 26-րդ հոդվածի 1-ին մասում ամրագրված է. §...պետությունները ճանաչում են սոցիալական ապահովության, ներառյալ սոցիալական ապահովագրության նպաստներից օգտվելու յուրաքանչյուր երեխայի իրավունքը և անհրաժեշտ միջոցներ են ձեռնարկում այդ իրավունքի լիակատար իրականացմանը հասնելու համար` համաձայն իրենց ներպետական օրենսդրության¦:

ԼՂՀ Սահմանադրությունը երեխայի նպաստի վերաբերյալ անմիջական դրույթ է սահմանել բազմազավակ ընտանիքների համար: Սահմանադրության 60-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ ենթակետով սոցիալական ոլորտում պետության հիմնական խնդիրներից է բազմազավակ ընտանիքներին աջակցելը: Սակայն այդ իրավունքը պետք է դիտարկել նաև նույն հոդվածի 1-ին ենթակետի, 39-րդ և 37-րդ հոդվածների համատեքստերում: Առաջինի դեպքում պետությունը հովանավորում է ընտանիքը, մայրությունը և մանկությունը, երկրորդում` ամրագրված է ընդհանրապես սոցիալական ապահովության իրավունքը և այդ իրավունքը նաև §օրենքով նախատեսված այլ դեպքերում¦, որոնց շրջանակում էլ գտնվում է երեխայի նպաստը, իսկ երրորդում ամրագրված է, որ §Յուրաքանչյուր ոք ունի իր և ընտանիքի համար բավարար կենսամակարդակի ապահովման իրավունք¦:

§Սոցիալական ապահովության քարտերի մասին¦ ԼՂՀ օրենքի 11-րդ հոդվածն անդրադառնում է նաև նպաստի ինստիտուտին, այդ թվում և երեխայի ծննդյան հետ կապված ծնողներին տրվող միանվագ ծննդյան նպաստին, իսկ Օրենքի 7-րդ հոդվածը նախատեսում է սոցիալական քարտի անհրաժեշտությունը նաև այդ դեպքում, ուստի 11-րդ հոդվածի հետ համակարգային կապի մեջ պետք է դիտել նաև Օրենքի 7-րդ հոդվածը, որում թվարկվում են այն տվյալներն ու փաստաթղթերը, որոնք պետք է ներկայացվեն քարտ ստանալու համար:

Երեխաներին նպաստների տրամադրումը պետության համար ինքնանպատակ չէ: Այդ կերպ և ընդհանրապես պետությունը փորձ է անում, իր` որպես սոցիալական պետություն հռչակած սկզբունքին համահունչ, որոշակի կենսական ապահովվածության հավասարակշռություն ապահովել հասարակության լայն շրջանակների միջև: Թերևս գաղտնիք չէ, որ որոշ ընտանիքների, առավել ևս բազմազավակ, գոյատևումը կախված է պետության կողմից տրվող տարբեր նպաստներից, այդ թվում և երեխայի ծննդյան հետ կապված պետության կողմից տրվող միանվագ նպաստից: Պետությունը, երեխայի ծննդյան հետ կապված սահմանելով տրամադրել միանվագ նպաստ, դրանով իսկ ներպետական օրենսդրությամբ ընտանիքին օժտել է սոցիալական նպաստ ստանալու անժխտելի իրա-վունքով, ուստի և այդ իրավունքի կարևորությունը պետք է արտահայտվի Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի թիվ 1 արձանագրության 1-ին հոդվածի կիրառելիությունն ամրագրելով:

Մինչդեռ Օրենքի 11-րդ հոդվածի 2-րդ մասի ուժով, ծնողների` սոցիալական քարտ չունենալու դեպքում (անկախ պատճառներից) ընտանիքը, երեխան, զրկվում են ներպետական օրենսդրությամբ նրանց անժխտելի իրավունքով հասանելիք նպաստից (գումարից): Նման դեպքերում պետությունը չի կարող իրագործել իր` որպես սոցիալական պետություն հռչակած սկզբունքը (հ. 1):

Երեխայի նպաստը, դնելով սոցիալական քարտի հետ կախման մեջ, երեխաների նպաստի մասով Օրենքի 11-րդ հոդվածի վիճարկվող դրույթները` հակասում և խոչընդոտում են ԼՂՀ Սահմանադրության նշված հոդվածներով ամրագրված իրավունքների իրականացումը և չեն համապատասխանում միջազգային իրավունքի համապատասխան նորմերին` անտեսելով նաև Սահմանադրության 2-րդ հոդվածի պահանջը:

ԼՂՀ Սահմանադրությունն ընդունվել է 2006թ. դեկտեմբերի 10-ին, իսկ §Սոցիալական ապահովության քարտերի մասին¦ ԼՂՀ օրենքը` մինչ այդ: Մինչդեռ միջազգային իրավունքի այնպիսի հանրաճանաչ նորմեր ու սկզբունքներ, ինչպիսիք են §մարդը, նրա իրավունքներն ու ազատությունները բարձրագույն արժեքներ են¦, §պետությունը երաշխավորում է սեփականության բոլոր ձևերի ազատ զարգացումը և հավասար իրավական պաշտպանությունը¦ և այլն Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ճանաչել է իրեն ինքնիշխան պետություն հռչակելիս և նշված սկզբունքներն ու նորմերը ամրագրել §Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հռչակելու մասին¦ և §Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական անկախության հիմունքների մասին¦ Հռչակագրերում:

Համաձայն ԼՂՀ Սահմանադրության 141-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի` Սահմանադրության ուժի մեջ մտնելուց հետո Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության օրենքները և մյուս իրավական ակտերը գործում են այնքանով, որքանով չեն հակասում Սահմանադրությանը:

Գերագույն դատարանը արձանագրում է, որ խնդիրը առկա է և իր առջև նպատակ չի դնում պարզելու, թե ինչու կամ ինչ դրդապատճառներից ելնելով` քաղաքացիները չեն ստացել կամ չեն ստանում սոցիալական ապահովության քարտեր: Գործի նյութերի ուսումնասիրությունից դատարանը հաստատված է համարում, որ սոցիալական ապահովության քարտերի ներդրումից հետո անմիջապես են ծագել նշված խնդիրները: Նախ` դրանք հակասել են Հռչակագրերում ամրագրված միջազգային իրավունքի նշված հանրաճանաչ նորմերին ու սկզբունքներին, այնուհետև` դարձել սահմանադրական խնդիրներ:

Պատահական չէ այն հանգամանքը, որ Օրենքի կիրարկումից հետո ծագած խնդիրները ինչ-որ ձևով շտկելու համար գործադիրը տարբեր այլընտրանքային լուծումներ է իրականացնում: Մասնավորապես Կառավարությունը իր N 405 11.10.2005թ. §ԼՂՀ-ում սոցիալական քարտերի և սոցիալական ապահովության քարտերի համարների կիրառումն ապահովելու մասին¦ որոշմամբ կենսաթոշակի նպաստի ու հատուցման վճարման ցուցակներում քաղաքացու սոցիալական քարտի համարի ներառման վերջնաժամկետ է սահմանել 2011թ. հունվարի 1-ը, բայց հնարավոր է նաև, որ ժամկետը երկարաձգվի, 20.01.2009թ. §Պետական նպաստների, ծնելիության և բազմազավակության խթանման միջոցառումների մասին¦ N-15Ն որոշմամբ` երեխայի ծննդյան կապակցությամբ սահմանված միանվագ նպաստի նշանակման և վճարման համար երեխայի սոցիալական քարտը չի պահանջվում: Սոցիալական ապահովության նախարարությունը որոշ կատեգորիաների քաղաքացիների սոցիալական քարտեր հատկացնում է առանց պայմանանշանի (շտրիխ-կոդի):

ԼՂՀ Սահմանադրության 5-րդ հոդվածի պահանջն է. §Պետությունն ապահովում է մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանությունը` միջազգային իրավունքի հանրաճանաչ սկզբունքներին և նորմերին համապատասխան¦, իսկ 54-րդ հոդվածը սահմանում է, որ մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքների և ազատությունների սահմանափակումները չեն կարող աղավաղել այդ իրավունքների ու ազատությունների էությունը, այսինքն` ընդունված ներպետական ցանկացած նորմատիվ իրավական ակտ պետք է ապահովի և երաշխավորի նշված հոդվածների պահանջները, այլ ոչ թե խոչընդոտի այդ պահանջների կատարումը: Քննարկվող առարկայի հետ կապված պրակտիկայի ուսումնասիրությունը, դատաքննության ընթացքում բերված առանձին փաստարկներն ու պարզաբանումները վկայում են, որ անհրաժեշտ մոտեցում ու ըմբռնում չկա §Պետությունը սահմանափակված է մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքներով և ազատություններով` որպես անմիջականորեն գործող իրավունք¦` (հ. 5-րդ) կամ §Սահմանադրությունն ունի բարձրագույն իրավաբանական ուժ, և նրա նորմերը գործում են անմիջականորեն¦ (հ. 7-րդ, մաս 1-ին) նշված սահմանադրական առանցքային նորմերի առնչությամբ: Մինչդեռ մարդու իրավունքների և ազատությունների միօրինակ ընկալումը և դրանց համարժեք պաշտպանությունն ու զարգացումն է, որ դրված են միջազգային իրավունքի սկզբունքների ու նորմերի հիմքում:

Գերագույն դատարանը անհրաժեշտ է համարում ընդգծել այն հանգամանքը, որ վերը նշված նորմերի պահանջները երաշխավորելու համար անհրաժեշտ է նկատի ունենալ սահմանադրորեն տարբեր իրավունքների սահմանափակման առանձնահատկություններն ու բնույթը:

ԼՂՀ Սահմանադրության ոչ մի դրույթ չի կարող մեկնաբանվել այն իմաստով, թե որևէ մեկը իրավունք ունի զբաղվելու այնպիսի գործունեությամբ կամ կատարելու այնպիսի գործողություն, որն ուղղված է ԼՂՀ Սահմանադրությամբ ամրագրված ցանկացած իրավունքի և ազատության վերացման կամ դրանց սահմանափակմանն ավելի մեծ չափով, քան նախատեսված է ԼՂՀ Սահմանադրությամբ: Նշված իրավունքների ու ազատությունների Սահմանադրությամբ թույլատրվող սահմանափակումները չեն կիրառվում որևէ այլ նպատակով, բացի այն, որի համար դրանք նախատեսվել են` երաշխավորելով համաչափությունը, չաղավաղելով իրավունքի էությունը (սահմանափակման հետևանքով իրավունքը չզրկվի իր բովանդակությունից, չվտանգվի դրա գոյությունը):

§Սոցիալական ապահովության քարտերի մասին¦ ԼՂՀ օրենքի 11-րդ հոդվածի 2-րդ մասի դրույթների` այս տեսանկյունից վերլուծությունը վկայում է, որ պրակտիկայում իրականում առկա է ոչ թե իրավունքների համաչափ սահմանափակման, այլ սահմանադրորեն սահմանափակման ոչ ենթակա (խոսքը չի վերաբերում օրենքով թույլատրվող մարդու և քաղաքացու այն հիմնական իրավունքների ու ազատությունների սահմանափակումներին, եթե դրանք պիտանի, անհրաժեշտ և համարժեք են պետական կամ հասարակական անվտանգության, հասարակական կարգի պահպանման, հանցագործությունների կանխման, հանրության առողջության ու բարոյականության, այլոց իրավունքների և ազատությունների, պատվի և բարի համբավի պաշտպանության համար, որոնք վերաբերում են արտակարգ և ռազմական իրավիճակներին) առանձին իրավունքների արգելափակման իրողությունը: Նման վիճակն առաջացել է թերևս Օրենքի 11-րդ հոդվածի 2-րդ մասի պահանջներից, ըստ որի` §Սույն հոդվածի 1-ին մասում նշված գործառնությունների հաշվառման ու հաշվետվական փաստաթղթերը` սոցիալական քարտ չունեցող անձանց մասով, համարվում են անվավեր, եթե դրանցում նշված չեն սոցիալական քարտերի համարները¦: Խնդիրը լուծված չէ նաև այն դեպքում, երբ անձն ունի սոցիալական քարտ, սակայն համարը նշված չէ: Օրենքի 11-րդ հոդվածի 2-րդ մասում §սոցիալական քարտ չունեցող անձանց մասով¦ դրույթի առկայությունը վկայում է, որ ի սկզբանե այս նորմը ոչ թե համապարտադիր իրավակարգավորիչ բնույթ ունի, այլ վերաբերել է անձանց որոշակի խմբի` նախատեսելով նրանց առանձին իրավունքների իրականացման արգելափակում:

Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Սահմանադրության 114-րդ հոդվածի 1-ին կետով §Սահմանադրական դատավարության մասին¦ ԼՂՀ Օրենքի 49-րդ հոդվածի 1-ին մասով, 51-րդ հոդվածով, 56-րդ հոդվածի 1-ին կետով` Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Գերագույն դատարանը

Ո Ր Ո Շ Ե Ց`

1. §Սոցիալական ապահովության քարտերի մասին¦ ԼՂՀ Օրենքի 11-րդ հոդվածի 2-րդ մասի դրույթները ԼՂՀ Սահմանադրության 33-րդ, 34-րդ (2-րդ մաս), 39-րդ հոդվածներով ամրագրված իրավունքների իրականացման արգելափակման առումով ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Սահմանադրության 2-րդ, 5-րդ, 7-րդ (1-ին, 2-րդ մասեր), 20-րդ, 52-րդ և 60-րդ (կետ 1, 2 , 16) հոդվածների պահանջներին հակասող և անվավեր:

2. Համաձայն ԼՂՀ Սահմանադրության 7-րդ հոդվածի 4-րդ կետի` Սահմանադրությանը հակասող ճանաչված օրենքները, ինչպես նաև Սահմանադրությանը կամ օրենքին հակասող ճանաչված այլ ներպետական իրավական ակտերն իրավաբանական ուժ չունեն: Իսկ §Սահմանադրական դատավարության մասին¦ ԼՂՀ Օրենքի 49-րդ հոդվածի 5-րդ կետի պահանջներին համապատասխան` Գերագույն դատարանի գործով ըստ էության ընդունված որոշումները պարտադիր են բոլոր պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների, դրանց պաշտոնատար անձանց, ինչպես նաև ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց համար Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ամբողջ տարածքում:

3. §Սահմանադրական դատավարության մասին¦ ԼՂՀ Օրենքի 56-րդ հոդվածի 11-րդ մասի համաձայն` սույն որոշումը տարածել դրա ուժի մեջ մտնելուն նախորդող իրավահարաբերությունների վրա:

4. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Սահմանադրության 114-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն սույն որոշումը վերջնական է և ուժի մեջ է մտնում հրապարակման պահից: